Vergeten Verzet van Dirk Bons en zijn zoons

               Vernoemd in een Amsterdamse straat, daarna weinig genoemd

Direct geëerd  

Voor drie mannen stond direct na de oorlog buiten kijf dat hen niet genoeg eer ten deel kon vallen. Al in juni 1945 onthulde Joke Bons voor Jacob Miedema, haar vader Dirk en broer Ton een muurplaquette bij hun woningen in de Witte de Withstraat.

Een maand na de capitulatie kun je dit een snelle, zelfs directe eer noemen. Twee foto’s tonen een aandachtig publiek. 

Tot nu vond ik slechts twee documenten die herinneren aan de plechtigheid. Eén toespraak op grauw doorslagpapier, het tweede, boven in de kolom, is een pagina uit het Amsterdamse huis-aan-huis-blad Het Kompas, bijna vijftig jaar na de oorlog.  

Verzetspartner  

De toespraak is van een verzetspartner. De Heer Rutgers, sprekend namens de illegale strijders. Een beperkte aanduiding, zelfs geen datum. Voor alsnog kon ik niets in andere documenten achterhalen. Ondanks het gebrek aan formele bevestiging uit andere bron heb ik geen grein twijfel aan de authenticiteit. Een beetje door het ouderwetse vervagende doorslagpapier. 

De inspiratiebron

Bovenal doet de inhoud vol oprecht verdriet, aan razernij grenzende woede en verering, mij niet twijfelen. Een voorbereide toespraak, toch één en al spontaniteit. Die sneer naar 'de slappen onder u' past er helemaal bij. De onmetelijke toewijding van Ton wordt indringend beschreven. Altijd een pistool bij de hand, ook onder zijn kussen. Geregeld mee gedreigd, minstens één keer om een geallieerde piloot uit handen van landverraders te redden.

De motivatie van vader en zoon spettert er van af bij elke zin van hun bewonderaar. Er lijkt weinig aandacht voor de religieuze inspiratie, totdat Rutgers beschrijft hoe hij Ton biddend ‘betrapte’.  Een twintiger, maar op zijn knieën voor het bed. 

Op de onderste foto staat nagenoeg in het midden de weduwe Jo(hanna) Bons-Bak. In het zwart en voorover gebogen. De overgebleven zoon, Co, staat nagenoeg rechts met een duidelijk zichtbaar papier in de hand. De tweede dame links, vanaf Co in de voorste rij, is Piny Bons. Zij was aanwezig bij de arrestatie van vader en zoon op 27 maart 1945.    

Op de staande foto loopt dochter Joke weg nadat ze het doek heeft weggetrokken.  

De twee foto’s kreeg ik van Monique.     

De toespraak is fotografisch gekopieerd en eigendom van neef Jaap Bons. ,,Gekregen van iemand die Ton heel goed heeft gekend’’, vertelde Jaap over de herkomst. Tientallen jaren geleden, meer kon hij over die persoon niet vertellen. De vage doorslagen maakte ik met veel contrastbewerkingen leesbaar en knipte ik in zes stukken. Ze zijn paginagroot oproepbaar (ten overvloede: muis op de afbeelding-handje-klik) en zo goed leesbaar, zelfs op tablet. Ik ga nog onderzoeken of ik er een pdf van kan maken.  

De minieme (in mijn ogen) onzekerheid over de oorsprong van het document kan verleiden tot 'spitten in de tekst'. Dan tref je een mogelijke tegenstrijdigheid aan. Een discussie daarover wil ik voor zijn. De redding  van een piloot bij Hardenberg met getrokken pistool wordt heftiger beschreven dan in de officiële geschiedschrijving (Coen Hilbrink, Pilotenhulp). Veel overeenkomsten, maar ook verschillen. Ik sluit niet uit dat sprake is van twee verschillende reddingen. Er is zoveel gebeurd dat nooit is opgeschreven.

De pagina uit Het Kompas van 1995 haalde ik uit de archieven van het Niod.

Volgende pagina: Tussen de duinroosjes